E-books zijn bezig aan een opmars. Voor de openbare bibliotheek vormen zij een kans en bedreiging tegelijkertijd.
E-book
Een e-book (of e-boek) is een boek dat in digitale vorm gelezen kan worden. Een e-book kent meestal een zoekfunctie en een bladwijzer. In ontwikkeling zijn verrijkte e-books, waarin ook bewegende beelden (video) zijn opgenomen.
het lezen kan via verschillende apparaten, zoals een e-reader, een tablet (bijv. de iPad), mobiele telefoon (vooral smartphone) en een computer. De gebruikelijke methode is dat het e-book op een computer wordt gedownload en van daaruit weer naar een e-reader of tablet wordt gekopieerd. Daarnaast kunnen sommige e-books via de eigen computer thuis of elders worden gelezen; dan vaak via een webbrowser (soms via streaming).
E-books via de bibliotheek
De ontwikkeling van e-books en e-readers schept kansen voor bibliotheken, zoals verbreding van het aanbod. Anderzijds zullen bibliotheken een antwoord moeten formuleren op een snel veranderende boekenwereld. Digitale boeken kunnen immers ook zonder tussenkomst van bibliotheek (of boekhandel) de lezers bereiken.
Openbare bibliotheken mogen boeken, cd’s en dvd’s en andere door het auteursrecht beschermde werken uitlenen. Een belangrijke voorwaarde is dat ze hiervoor aan rechthebbenden een billijke vergoeding betalen. De vergoeding wordt via Stichting Leenrecht aan de rechthebbenden betaald.
Deze aanspraak op een vergoeding wordt leenrecht genoemd en is alleen van toepassing op fysieke exemplaren van een werk, zoals een boek, cd of dvd. Het leenrecht is niet van toepassing op het voor beperkte tijd ter beschikking stellen van digitale kopieën van een e-book. Daardoor hebben bibliotheken geen bijzondere status met betrekking tot e-books, zodat hiervoor voorafgaande toestemming van de rechthebbenden is vereist. Uitgevers zijn vooralsnog terughoudend om openbare bibliotheken licenties te verlenen voor het uitlenen van e-books. Dit uit vrees voor afbreuk van de verkoop van e-books aan particulieren.
Sinds 2010 wordt door de Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB) onderhandeld met uitgevers en andere rechthebbenden. Zie voor de actuele stand van zaken de websites van VOB en Stichting Bibliotheek.nl.
Naar een landelijke digitale bibliotheek
Begin december 2011 maakte staatssecretaris Zijlstra (ministerie van OCW) bekend dat eind 2012 één landelijke, digitale bibliotheek zal ontstaan, waar de leden van vrijwel alle openbare bibliotheken toegang toe zullen hebben. Bijna iedereen die lid is van de plaatselijke bibliotheek, kan dan via de computer e-books lenen uit de digitale collecties van vrijwel alle bibliotheken in Nederland. Ook de Koninklijke Bibliotheek en de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (DNBL) doen mee.
De centrale ‘digibieb’ geeft de bibliotheken een betere positie bij de aankoop van licenties voor e-books bij uitgevers. Dankzij het landelijke aanbod zullen individuele bibliotheken, vooral die in kleinere gemeenten, eenzelfde collectie kunnen aanbieden als de grotere bibliotheken.
Om de leden van de bibliotheek alvast kennis te laten maken met e-books, hebben de openbare bibliotheken - in samenwerking het Letterkundig Museum en de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (DBNL) - een selectie van 26 boeken gemaakt die als e-book zonder kosten gedownload (‘geleend’) en gelezen kunnen worden. Hiertoe behoren o.a. Camera Obscura van Nicolaas Beets en Max Havelaar van Multatuli.Bron: Stichting Bibliotheek.nl. Zie ook: Uitleningen e-books.
Zie voor gegevens over digitale producten van het boekenvak Feiten en cijfers van de koninklijke vereniging van het boekenvak.
E-reader
Een e-reader is een apparaat dat speciaal ontwikkeld is om e-books te lezen. De meeste e-readers werken op basis van een schermtechnologie die gebruik maakt van e-ink ('elektronische inkt'). Apparaten die met e-ink werken gebruiken relatief weinig stroom in tegenstelling tot andere apparaten die (ook) geschikt zijn voor het lezen van e-books (met name de iPad en andere tablets, mobiele telefoon [zie ook Mobiel internet en Mobiele telefoon: bezit).
Off/on line lezen
De meeste e-books moeten eerst gedownload worden, voordat zij op een e-reader of een tablet zoals de I-pad gelezen kunnen worden. Sommige e-books echter kunnen ook via internet gelezen worden op bijv. een computer of zelfs een smart phone. Nieuwe technieken zullen het mogelijk maken in e-books die via internet worden gelezen, net als op een e-reader automatisch de laatst gelezen pagina te vinden. Sommige e-books kunnen ook gelezen worden via streaming.
Marktonderzoek: de klant
In april 2011 en in juli 2011 heeft de Stichting Marktonderzoek Boekenvak gebruikersonderzoek gedaan naar verschillende aspecten van het e-lezen. Uitkomsten van de beide, elkaar aanvullende onderzoeken zijn hieronder samengevat.
Apparatuur De meeste e-lezers lezen e-boeken via een e-reader, maar het aandeel van het tablet stijgt sterk. Mannen lezen vaker via een tablet dan vrouwen. Jongeren lezen vaker via een laptop of notebook dan mensen uit de hogere leeftijdscategorieën (april 2011).
Genre en apparatuur De e-reader wordt vooral voor het lezen van fictie gebruikt, terwijl het lezen van non-fictie e-boeks relatief vaak via andere apparatuur plaatsvindt (april 2011).
Prijs en gewicht Vrouwen lezen vaker een e-boek omdat het goedkoper is. Een tweede motief is voor hen dat zij geen zware boeken hoeven mee te nemen (april 2011). Mannen lezen vaker een e-book omdat het voor het werk gemakkelijker is en er audiofragmenten aan kunnen worden toegevoegd.
Legaal/niet legaal De meeste lezers van e-boeken hebben deze bij een webwinkel gekocht, of hebben een gratis e-book gedownload. Vijfentwintig procent van de geïnterviewden heeft zijn e-books illegaal gedownload (april 2011).
Koopplaats Bol.com had het grootste marktaandeel: 76%. Het aandeel van Amazon.com kwam uit op 7%, en bleef daarmee ver achter bij Bol.com (april 2011).
Papieren boek of e-book? Mannen die e-books kopen, doen dat vaak ter vervanging van papieren boeken. Vrouwen daarentegen blijven in meerderheid naast e-books ook gewone boeken kopen (april 2011).
Bekendheid De bekendheid van het e-book (33%) lijkt niet verder toe te nemen. De bekendheid van zowel de e-reader als het tablet blijft gelijk (juli 2011).
Bezit Ruim 6 procent van de Nederlanders bezit een e-reader. Het betreft vooral hogeropgeleiden en mensen met een hoog inkomen. Jongeren, hoogopgeleiden en mannen bezitten relatief vaker een tablet ten opzichte van laagopgeleiden, ouderen en vrouwen (juli 2011).
Koopintentie e-book/luisterboek De koopintentie van een e-book ligt op ca. 9%, terwijl dat van een luisterboek ligt op 3% De leenintentie van een e-boek blijft stijgen. 14% van de mensen die wel eens een boek lenen willen waarschijnlijk een e-boek lenen bij de bibliotheek (juli 2011).
Bron: Stichting Marktonderzoek Boekenvak en Themameting e-boeken en e-readers april 2011 en : Consumentenonderzoek naar lees-, leen- en aankoopgedrag van boeken juli 2011.
Omzet e-readers en e-books groeit
In mei 2010 gaf online retailer Bol.com aan dat er 20.000 e-readers en 100.000 e-books waren verkocht (NRC 31 juli 2010). Over het gehele jaar 2010 leverde het Centraal Boekhuis ruim 350.000 e-books uit (waarin begrepen ook de door Bol.com in 2010 uitgeleverde e-books; bron: Bol.com).
Eind 2011 waren in Nederland 10.717 titels (ook) als e-book verkrijgbaar. Het aantal verkochte e-books kwam uit op 771.641, een ruime verdubbeling ten opzichte van 2010 en 1,7% van de totale boekenmarkt (bron: Feiten en cijfers van de koninklijke vereniging van het boekenvak). Bol.com maakte eind 2011 bekend dat deze organisatie haar miljoenste e-book verkocht had. Dit aantal werd in minder dan 3 jaar bereikt. NB. Bol.com verkoopt zowel in Nederland als in België.
In 2011 maakten e-books wereldwijd 2,9% uit van de omzet in boeken. In 2015 zal de omzet gestegen zijn naar 12,7%; in Noord-Amerika zelfs naar 21,4%. Dit heeft te maken met de de snelle opmars van e-readers, tabletcomputers en smartphones. Bron: Generator Research).