De openbare bibliotheken hebben met hun vestigingen, hun servicepunten, zelfbedieningsbibliotheken en bibliobushaltes een brede spreiding over het land.
Echter, als gevolg van de door het Rijk aan gemeenten en provincies opgelegde bezuinigingen staan de meeste bibliotheken voor forse ingrepen. In veel gevallen zijn de door de gemeente gewenste bezuinigingen zo hoog dat een aantal bibliotheken een of meer vestigingen of andere bibliotheeklocaties moeten sluiten.
Vestigingen
In het kader van de Bibliotheekvernieuwing (2000-2007) is het aantal bibliotheekorganisaties aanzienlijk verminderd. De fysieke aanwezigheid van de bibliotheek, gemeten naar het aantal vestigingen, bleef in die tijd redelijk op peil. In 2002 en 2003 bereikte het aantal vestigingen het hoogste punt van de verslagperiode (2002: 1125 vestigingen). Daarna trad een vrijwel continue daling op. In 2010 was het aantal vestigingen afgenomen tot 899.
NB Bovenstaande gegevens zijn gebaseerd op de informatie die bibliotheken jaarlijks aanleveren. Sinds 2006 wordt het aantal servicepunten gemeten. In 2010 is voor het eerst gevraagd naar het aantal zelfbedieningsbibliotheken. Tevens zijn de definities van Servicepunt en Vestiging stricter gesteld. Hierdoor zijn de jaren 2009 en 2010 niet geheel te vergelijken. Duidelijk is wel dat er op minder plekken een volledig aanbod beschikbaar is, maar dat er wel meer plaatsen zijn waar een fysieke bibliotheeklocatie aanwezig is. Daarentegen is het aantal bibliobushaltes tussen 2003 en 2010 afgenomen (zie hierna: bibliobussen).
Een vestiging biedt volgens de Certificeringsnormen het volgende dienstverleningsniveau:
- openingsuren minimaal 15 uur per week;
- digitale toegang tot de gehele collectie en activiteitenaanbod;
- vraagbemiddeling;
- culturele/literaire activiteiten;
- aanbod voor scholieren/instellingen passend bij de keuzes die gemaakt zijn in het spreidings- en
- marketingbeleid;
- studiemogelijkheden.
Servicepunten
Een servicepunt biedt beperktere mogelijkheden dan een vestiging. Het aantal servicepunten neemt toe. Dit compenseert voor de afname van het aantal vestigingen. In 2009 waren er volgens de BIS-enquête van de VOB 471 servicepunten. In de periode 2006-2010 is het aantal servicepunten aanzienlijk gestegen, tot 553. Daardoor is het aantal fysieke locaties van de bibliotheek zelfs toegenomen.
Een servicepunt biedt minimaal het volgende dienstverleningsniveau:
- is minimaal 4 uur per week open;
- biedt digitale toegang tot het totale activiteitenaanbod;
- voorziet in vraagbemiddeling (zowel persoonlijk als via internet).
Zelfbedieningsbibliotheken
In kleine kernen betekent sluiting van een bibliotheekvestiging voor een deel van de bevolking dat er geen bibliotheekvoorziening meer binnen bereik is. In dergelijke gevallen kan de bibliotheek kiezen voor een of meer geheel of tijdelijk onbemande bibliotheekvoorzieningen. Deze oplossing is relatief nieuw dankzij de inzet van technologie. In 2010 werd het aantal zelfbedieningsbibliotheken voor het eerst gemeten. Er waren er toen al 79.
Zelfbedieningsbibliotheken hebben:
- een relatief kleine collectie
- met soms juist relatief ruime openingstijden, dankzij de inzet van technologie.
Bibliobussen
Een groot aantal openbare bibliotheken heeft (of maakt gebruik van) een of meer bibliobussen. Bibliobussen bieden diensten aan in de vorm van collecties (boeken, vaak ook dvd’s, tijdschriften en speelleermateriaal). De inzet van bibliobussen vergroot de spreiding van de openbare bibliotheek, vooral in landelijke gebieden en in wijken van steden. Daarnaast worden bibliobussen ingezet bij scholen.
In 2003 stopte 60% van de bibliobussen in met name landelijke gebieden (Stalpers 2005), onderzoek over 2003. Dit rapport was gebaseerd op gegevens over 60 bussen, die elk gemiddeld 25 halteplaatsen aandeden. Het aantal halteplaatsen kwam daardoor op minimaal 1500. In 2010 was het aantal halteplaatsen teruggelopen tot 927 (bron: VOB).
Nabijheid bibliotheekvoorzieningen
In alle provincies is de gemiddelde afstand tussen de inwoners en de dichtstbijzijnde bibliotheekvestiging berekend over de weg. Die afstanden zijn te zien in de figuur hieronder. (NB: deze gegevens betreffen 2009). Het gaat hier overigens alleen om de vestigingen. Servicepunten (vestigingen met o.a. een beperkte openingsduur) en mobiele vestigingen, zoals halteplaatsen van bibliobussen, zijn niet meegenomen.
Zelfs ondanks het feit dat bibliobushaltes, servicepunten en zelfbedieningsbibliotheken niet in het onderzoek zijn betrokken, is de bibliotheek dicht in de buurt van de klant. De meeste inwoners van Nederland wonen binnen twee kilometer van een vestiging. In vier provincies, Zeeland, Flevoland, Drenthe en Friesland, moeten gebruikers gemiddeld meer dan twee kilometer afleggen naar de dichtstbijzijnde bibliotheekvestiging. Dit hangt uiteraard samen met het feit dat deze provincies de dunst bevolkte provincies van Nederland zijn.